Ερευνητικά Ζητήματα Νεοελληνικής Φιλολογίας: Το κωμικό και η Ποιητική της Ανατροπής

Kατερίνα Κωστίου

Περιγραφή

Το κωμικό και η Ποιητική της Ανατροπής.

Το πεδίο διερεύνησης των εννοιών που συνιστούν την Ποιητική της Ανατροπής (σάτιρα, ειρωνεία, χιούμορ, παρωδία κτλ.) είναι ένα πεδίο ολισθηρό, καθώς οι έννοιες αυτές που στο παρελθόν χρησιμοποιούνταν εναλλακτικά, σήμερα, ενώ αποτελούν πλέον διεθνώς εργαλεία της κριτικής, εξακολουθούν να συνεργάζονται, κάποτε να αλληλοεπικαλύπτονται και να έχουν σκοτεινές ή ελάχιστα ερευνημένες πλευρές. Στο μάθημα θα ασχοληθούμε με τη θεωρητική τους διερεύνηση και την κριτική τους αποτίμηση και θα επικεντρωθούμε, κυρίως, στη ρητορική τους. Για τον σκοπό αυτό θα εξετάσουμε διάφορες όψεις τους εφαρμόζοντας έγκυρες θεωρίες στα λογοτεχνικά κείμενα.

Κωδικός: LIT1770
Κατηγορία: Φιλολογίας » Μεταπτυχιακό
CC - Αναφορά - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα
CC - Αναφορά - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα

Θεματικές Ενότητες

Η πρώτη ενότητα συνιστά εισαγωγή στο επιστημονικό πεδίο της Ποιητικής της Ανατροπής και συζητά προβλήματα ορολογίας και μεθοδολογίας, ώστε να δημιουργήσει μια κοινή «γλώσσα» επικοινωνίας με τους φοιτητές. Συγχρόνως περιγράφει και εξηγεί την επιλογή της συγκεκριμένης μεθόδου καθώς και του πεδίου εφαρμογής της θεωρίας.

Στη δεύτερη ενότητα θα παρουσιαστούν ερωτήματα που σχετίζονται με τη σάτιρα μέσα από τη διεθνή βιβλιογραφία και την εφαρμογή των θεωριών που προκρίθηκαν από τη διδάσκουσα σε κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Με τη διττή αυτή μαθησιακή κατεύθυνση, από τη θεωρία προς τα κείμενα και αντιστρόφως, ελέγχεται η αντοχή των θεωριών και αναδεικνύεται η πολυπλοκότητα του φαινομένου. Πιο συγκεκριμένα, θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε ερωτήματα όπως «είναι η σάτιρα είδος;», «στηρίζεται σε νόρμες;», «ποιος καθορίζει τον αξιακό της κώδικα;», «ποια είναι τα κίνητρα του σατιρικού συγγραφέα;», «ποιος είναι ο στόχος της σάτιρας;», «ποια η ηθική της;», «πώς ορίζεται η αισθητική της αξία;» κτλ. Παράλληλα, θα εφαρμόσουμε σε ποικίλα λογοτεχνικά κείμενα του 19ου και του 20ού αιώνα την τυπολογία τεχνικών της σάτιρας, που πρότεινε ο Leonard Feinberg, δείχνοντας συγχρόνως πως  η πολυπλοκότητα του φαινομένου υπερβαίνει κάθε προσπάθεια συστηματοποίησης.

Στην ενότητα 3 επιχειρείται ο προσδιορισμός της λειτουργίας ενός πολύ δημοφιλούς συγγραφικού εργαλείου, της σατιρικής persona/σατιρικού προσωπείου. Με παράδειγμα ένα σημαντικό ποίημα, «Το όνειρο» του Διονυσίου Σολωμού, όπου χρησιμοποιείται ένα ιστορικά προσδιορισμένο προσωπείο, του Ζακύνθιου σατιρικού ποιητή Νικολάου Κουτούζη, γίνεται προσπάθεια να διαφανεί μια βασική λειτουργία του πολύπλοκου μηχανισμού του σατιρικού προσωπείου.  Συγκεκριμένα μέσα από εκ του σύνεγγυς ανάγνωση του ποιήματος διερευνάται το ιστορικό πλαίσιο ώστε να εντοπιστεί ο σατιρικός στόχος, η διακειμενική σύσταση του ποιήματος, όσον αφορά τον Νικόλαο Κουτούζη και το «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας» του Σαίξπηρ και αποτιμάται η σατιρική φωνή του Σολωμού σε σχέση με το λυρικό του εκτόπισμα.

Στην ενότητα 4 παρουσιάζεται η εξέλιξη της έννοιας της ειρωνείας από την τροπολογική της εκδοχή (σχήμα αντίφρασης) έως τη φιλοσοφική της διάσταση μέσα από τις θεωρίες της γαλλικής σχολής ως συνείδησης που πραγματώνεται μέσω της γλώσσας. Συγκεκριμένα στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται οι μεταμορφώσεις της έννοιας της ειρωνείας με βασικό σταθμό τον Γερμανικό ρομαντισμό ο οποίος την ανήγαγε από ρητορικό τέχνασμα σε στάση ζωής. Παράλληλα, αναλύονται στην πράξη, μέσα από την εφαρμογή τους σε κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας του 19ου και του 20ού αιώνα, οι τεχνικές που προτείνει ο θεωρητικός D. C. Muecke, οι οποίες καλύπτουν το μεγαλύτερο φάσμα των συγγραφικών πρακτικών. Με τον τρόπο αυτό διαφαίνονται όχι μόνο οι λεπτές αποχρώσεις των μηχανισμών αλλά και οι αδυναμίες της κριτικής.

Στην ενότητα 5 επιχειρείται η ανάγνωση ενός πρωτοποριακού αφηγήματος του Γιάννη Σκαρίμπα μέσα από τον άξονα της θεωρίας του ειρωνικού προσωπείου. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η λειτουργία του κωφάλαλου πρωταγωνιστή του διηγήματος «Ούλοι μαζί κι ο έρωτας» της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Σκαρίμπα Καϋμοί στο Γριπονήσι (1930), μέσα από τη θεωρία της ειρωνείας αλλά με τη συνδρομή και άλλων θεωριών (Disability Studies, Post-colonialism). Παράλληλα, στην ενότητα αυτή φαίνεται πώς η πρωτοποριακή ειρωνική γλώσσα του Σκαρίμπα διαμορφώνεται ήδη από την πρώιμη φάση του συγγραφικού του έργου, αλλά και πώς το ειρωνικό προσωπείο συνιστά ένα μείζον συγγραφικό εργαλείο, ιδίως στα χέρια του έκκεντρου πεζογράφου της γενιάς του ?30.

Το μάθημα στοχεύει να εξοικειώσει τους φοιτητές με την σύνθετη καβαφική ειρωνεία η οποία σωστά έχει ταξινομηθεί στις δύο μεγάλες κατηγορίες της ειρωνείας: α) λεκτική ειρωνεία και β) ειρωνεία των καταστάσεων. Συγκεκριμένα,  στο μάθημα εξετάζονται οι απόψεις της κριτικής σχετικά με την καβαφική ειρωνεία από το 1916, όταν ο Γ. Βρισιμιτζάκης επεσήμανε πρώτος αυτήν τη σημαντική διάσταση της καβαφικής ποιητικής έως σήμερα. Στη συνέχεια επιχειρείται μια τυπολογία των ταξινομήσιμων τεχνικών της καβαφικής ειρωνείας που αφορούν κυρίως τη ρητορική και αναπτύσσονται οι κατεξοχήν προσωπικοί μηχανισμοί του Καβάφη, που αφορούν την  ιδιότυπη ειρωνεία του.

Η ενότητα 7 στοχεύει να  δείξει μέσω της εκ του  σύνεγγυς ανάγνωσης ενός σημαντικού ποιήματος του Καβάφη πώς συγκροτούνται τα προσωπεία του αφηγητή και του πρωταγωνιστή. Συγκεκριμένα θα καταδειχθεί στην πράξη πώς εξελίσσεται η καβαφική ποιητική, γεγονός που σχετίζεται  με τη χρήση προσωπείων. Το ποίημα «Αιμιλιανός Μονάη, Αλεξανδρεύς, 628-655 μ.Χ.», το οποίο συνιστά παράδειγμα αυτής της ενότητας, είναι ένα εξαιρετικό δείγμα σύνθετης τεχνικής  του Καβάφη.

 

Η ενότητα 8 ασχολείται με την ιδιαίτερα σημαίνουσα για την εποχή μας έννοια της παρωδίας. Συγκεκριμένα σ? αυτήν την ενότητα επιχειρείται μια ιστορική αναδρομή του όρου, προσδιορισμός των χαρακτηριστικών που έχουν διχάσει την κριτική και ανάλυση της σχέσης της παρωδίας με συναφείς όρους (μπουρλέσκο, pastiche κτλ.). Συγκεκριμένα η ενότητα αυτή έχει στόχο τη συνειδητοποίηση των διαφορετικών οπτικών που έχουν υιοθετηθεί σε διαφορετικές εποχές αναφορικά με τον όρο παρωδία.

Η ενότητα 9 λειτουργεί συμπληρωματικά προς την προηγούμενη ενότητα 8, η οποία έχει εξοικειώσει τους φοιτητές με τη θεωρητική υποδομή του όρου παρωδία. Συγκεκριμένα στην ενότητα 9 προτείνεται μια τυπολογία των λειτουργιών της παρωδίας με παράλληλη ανάγνωση έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας, που παρωδούν παλαιότερα κείμενα.
 

Στην ενότητα 10 επιχειρείται η διακρίβωση της ορολογίας μέσα από τη λογοτεχνική πράξη. Συγκεκριμένα ελέγχεται η ακρίβεια των ορισμών που δίνουν έγκυρα λεξικά λογοτεχνικών όρων για τις έννοιες  παρωδία, pastiche και μπουρλέσκο που σχετίζονται μεταξύ τους δίχως να ταυτίζονται. Πεδίο εφαρμογής της θεωρίας αποτελεί το ποίημα του Σεφέρη «Τι είπε η γκαμήλα (παστίτσιο)» (1948;) το οποίο παρωδεί το τέλος  «Τι είπε ο κεραυνός» του Ε΄μέρους της Έρημης χώρας (1922) του T. S. Eliot.

Ανοικτό Ακαδ. Μάθημα

Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα
Επίπεδο: A-

Αρ. Επισκέψεων :  1797
Αρ. Προβολών :  6087

Ημερολόγιο

Ανακοινώσεις

  • - Δεν υπάρχουν ανακοινώσεις -