Ευρωπαϊκά ρεύματα και μετεπαναστατική ελληνική δραματουργία (ΝΘ 032)

Αρετή Βασιλείου

Περιγραφή

Οι διαδοχικές φάσεις εδραίωσης του επαγγελματικού θεάτρου στο ανεξάρτητο κράτος (1828 ? τέλος 19ου αιώνα στη Σύρο, στο Ναύπλιο, στην Πάτρα, στην Αθήνα, περιοδείες στην ανατολική Μεσόγειο και τελική εδραίωση θιάσων στην πρωτεύουσα). Η διαμόρφωση των δραματικών ειδών σε συνάρτηση με τα ευρωπαϊκά: κλασικο-ρομαντική τραγωδία (Ι. Ζαμπέλιου, Α.Ρ. Ραγκαβή, Π. Σούτσου, Δ. Βερναρδάκη, Σπ. Βασιλειάδη, Κλ. Ραγκαβή, κ.ά.), κωμωδία (Ι.Ρ. Νερουλού, Δ. Βυζάντιου, Μ. Χουρμούζη, Α.Ρ. Ραγκαβή, Α. Βλάχου, Δ. Κορομηλά, Ν. Λάσκαρη, κ.ά.), Κωμειδύλλιο, Δραματικό Ειδύλλιο. Ο ρόλος του ξένου θεάτρου στην ελληνική σκηνή (ιταλική όπερα, γαλλική οπερέτα, μυθιστορηματικό δράμα). Η ανάδυση του εθνικισμού και της ιστοριοκρατικής αντίληψης της εθνικής ταυτότητας, έτσι όπως παρουσιάζεται στην δραματουργία.

Προστατεύονται όλα τα δικαιώματα
Σχεδιάγραμμα παράδοσης

Ο Διαφωτισμός ? Η εισαγωγή της θεατρικής τέχνης στη Βαλκανική χερσόνησο κατά τα χρόνια του Διαφωτισμού

  • Οι πρώτες ελληνικές μεταφράσεις ιστορικών δραμάτων και νεοκλασικών τραγωδιών με ιστορικό θέμα: Μεταστάσιο, Βολταίρος, Αλφιέρι, Μόντι
  • Οι προεπαναστατικές μεταφράσεις ευρωπαϊκών κωμωδιών
  • Τα πρώτα πρωτότυπα εγχώρια έργα και το ιδεολογικό τους περιεχόμενο
  • Οι πρώτες ελληνικές παραστάσεις ιστορικών δραμάτων στην Οδησσό και το Βουκουρέστι και οι πατριωτικοί τους στόχοι

Η πρώτη φάση της εδραίωσης του ελληνικού επαγγελματικού θεάτρου στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος (1828-1858)

  • Οι αρχικές αντιρρήσεις των Ελλήνων διανοουμένων σχετικά με την εδραίωση του ελληνικού επαγγελματικού θεάτρου
  • Οι ευρωπαϊκοί λυρικοί θίασοι (ιταλική όπερα και γαλλική οπερέτα)
  • Συμπέρασμα: οι εγγενείς ελλείψεις και τα προβλήματα, που αντιμετωπίζουν οι εγχώριοι θίασοι κατά την προσπάθεια εδραίωσής τους (έλλειψη θεατρικών αιθουσών, δραματολογίου, εκπαιδευμένων επαγγελματιών ηθοποιών, καλλιεργημένου κοινού)
  • Η ανάδυση των ελληνικών επαγγελματικών θιάσων ? Το πρώτο ξεκίνημα σε Σύρο, Ναύπλιο και Αθήνα (1828-1840)
  • Τα άγονα χρόνια (1842-1858)

Από τη νεοκλασική τραγωδία του 18ου αιώνα στο ιστορικό δράμα του Ρομαντισμού

  • Ο ρόλος του Βίκο και του Χέρντερ στην ανάδυση του εθνικισμού και της ιστοριοκρατικής αντίληψης της εθνικής ταυτότητας στην πορεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού
  • Νεοελληνικός εθνικισμός και ιστορισμός: ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και η ρομαντική του θεωρία για το τριμερές σχήμα της ελληνικής ιστορίας
  • Το μεγάλο άλμα προς τη σύγχρονη ιστορία: ο Νικήρατος της Ευανθίας Καϊρη

Ο Ιωάννης Ζαμπέλιος και η εδραίωση του εγχώριου ιστορικού δράματος

  • Βιογραφικά κι εργογραφικά του Ζαμπέλιου: η μαθητεία του στα έργα του Αλφιέρι ? Η πρώιμη παραγωγή του κατά τα προεπαναστατικά και τα επαναστατικά χρόνια
  • Από την αρχαία στη βυζαντική ιστορία: από τον Τιμολέοντα στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και τον Γεώργιο Καστριώτη
  • Από τη βυζαντινή στη σύγχρονη ιστορία: Ρήγας Θεσσαλός ? Η όψιμη παραγωγή του, με μία σειρά συγχρόνων ηρώων: από τον Μάρκο Βόσσαρη στον Οδυσσέα Ανδρούσσο
  • Οι θεωρητικές απόψεις του Ζαμπέλιου για το δράμα
  • Η γλώσσα και η στιχουργική του

Η συμβολή των εγκατεστημένων στην Αθήνα Φαναριωτών: Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής και Παναγιώτης Σούτσος

  • Η ευρωπαϊκή μόρφωση των Φαναριωτών
  • Η θεωρητική συμβολή του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή στην παγίωση του εγχώριου ρομαντικού κινήματος: το Προοίμιον της Φροσύνης
  • Τα νεανικά δράματα του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, με θέματα αντλημένα από την ιστορία της Τουρκοκρατίας: Φροσύνη και Παραμονή
  • Η κατοπινή στροφή του Α. Ρ. Ραγκαβή προς την αρχαιότητα και το Βυζάντιο: Οι Τριάκοντα και ο Δούκας
  • Τα λυρικά δράματα του Παναγιώτη Σούτσου: Γεώργιος Καραϊσκάκης και Ευθύμιος Βλαχάβας
  • Η στροφή του Παναγιώτη Σούτσου προς την αρχα?ζουσα γλώσσα και το όραμα της αναβίωσης της κλασικής εποχής

Ο Δημήτριος Βερναρδάκης και το Εθνικόν Δράμα

  • Τα περί ?εθνικού δράματος? Προλεγόμενα της Μαρίας Δοξαπατρή και η στροφή της εγχώριας διανόησης προς το Βυζάντιο, με την ταυτόχρονη απόρριψη του ευρωπαϊκού πολιτισμού
  • Το αντιευρωπαϊκό μένος της Μαρίας Δοξαπατρή
  • Οι πειραματισμοί του Βερναρδάκη με την αρχαία ιστορία και μυθολογία
  • Η νοσταλγία της λαϊκής παράδοσης μέσα από την Ευφροσύνη
  • Επιστροφή στη βυζαντινή θεματολογία: Φαύστα και Νικηφόρος Φωκάς
  • Το αντιευρωπαϊκό μένος των συγχρόνων του Βερναρδάκη συγγραφέων: η περίπτωση του Σπυρίδωνος Βασιλειάδου
  • Συνοπτικά λόγια σχετικά με τον ιδιόμορφο χαρακτήρα του ελληνικού Κλασικού Ρομαντισμού

Η ελληνική κωμωδία και τα πρότυπά της κατά τον 19ο αιώνα

Η πρώτη γενιά των Ελλήνων κωμωδιογράφων κατά την Οθωνική περίοδο

  • Η εμφάνιση της πανελλήνιας κωμωδίας
  • Ανάμεσα στο ηθογραφικό και στο ηθοπλαστικό πρότυπο
  • Το προβληματικό κωμωδιογραφικό πρότυπο του Αριστοφάνη

Η πορεία προς την αστική ηθογραφική κωμωδία με τον Άγγελο Βλάχο και τον Δημήτριο Κορομηλά, κατά τα χρόνια του Γεωργίου Α΄

  • Η επικράτηση του διδακτισμού
  • Η πορεία προς την αστική ηθογραφία

Οι Έλληνες κωμωδιογράφοι του ?βουλεβάρτου?

  • Η εισβολή του ψυχαγωγικού θεάτρου
  • Η ωρίμανση της αστικής ηθογραφίας

Η άνθηση των ελληνικών επαγγελματικών θιάσων μετά το Χάτι Χουμαγιούν (1858-1875)

  • Το άνοιγμα νέων οριζόντων ? Οι πρώτες ελληνικές θεατρικές προσπάθειες εκτός ελληνικής επικράτειας (1858-1864): Κωνσταντινούπολη, Αίγυπτος, και η πλήρης επαγγελματοποίηση των ελληνικών θιάσων
  • Οι πρώτες επιτυχίες των ελληνικών θιάσων (1865-1871)
  • Τα χρόνια της εξορίας (1872-1875)

Τα ελληνικά θιασαρχικά σχήματα κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, που εκπροσωπούν την ανανέωση ? Η επικράτηση του αντιρομαντικού ιδεώδους στην υποκριτική και η ανάδυση του Βεντετισμού

  • Η αρχή της πολυπόθητης σύμπραξης μεταξύ επαγγελματιών ηθοποιών και Ελλήνων λογίων, μέσω του κωμειδυλλιακού κινήματος
  • Η νέα γενιά των Ελλήνων ηθοποιών και θιασαρχών, με την ανάπτυξη του κωμειδυλλιακού κινήματος
  • Η ανάπτυξη του συστήματος της Βεντετοκρατίας και η επαναφορά των ρομαντικών ιδεωδών, που εμφανίζονται ως αντίθεση στην ανάπτυξη του Κωμειδυλλίου

Τα δραματικά είδη που παριστάνονται κατά το τελευταίο τέταρτο του αιώνα (Μυθιστορηματικό Δράμα, Κωμειδύλλιο, Δραματικό Ειδύλλιο)

  1. Το Μυθιστορηματικό Δράμα
  2. Το Κωμειδύλλιο & το Δραματικό Ειδύλλιο

Το γενικότερο πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο ανάπτυξής τους

Υποχρεωτική ανάγνωση έργων, πάνω στα οποία οι φοιτητές θα εξεταστούν
  1. Ιωάννης Ζαμπέλιος, Χριστίνα Αναγνωστόπουλος, Τραγωδίαι Ιωάννου Ζαμπελίου Λευκαδίου, τόμ. Β΄, έκδοσις Σεργίου Χ. Ραφτάνη Ηπειρώτου, εν Ζακύνθω, 1860.
  2. Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, Φροσύνη, Διάφορα ποιήματα Αλ. Ρ. Ραγκαβή, τυπ. Ανδρέου Κορομηλά, εν Αθήναις, 1837.
  3. Δημήτριος Βερναρδάκης, Μαρία Δοξαπατρή, εκ του ακαδημαϊκού τυπογραφείου Ι. Γ. Ουεισσίου, εν Μονάχω, 1858.
  4. Σπυρίδων Βασιλειάδης, Γαλάτεια, στον τόμο Αττικαί Νύκτες (Τα Άπαντα), εν Αθήναις, εκδ. Γ. Φέξης, ³1915.
  5. Αλέξανδρος Μωραϊτίδης, Πόλεως άλωσις, στο: Αρετή Βασιλείου, Τρυγών η φιλέρημος. Το θέατρο του Αλέξανδρου Μωραϊτίδη και η αναζήτηση της καλλιτεχνικής και εθνικοθρησκευτικής ταυτότητας στο τελευταίο τέταρτο του 19ου και το πρώτο του 20ού αιώνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2015, σ. Π1-Π127.
  6. Δημήτριος Χατζηασλάνης Βυζάντιος, Βαβυλωνία, επιμ. Σπ. Ευαγγελάτος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας Ι.Δ. Κολλάρου, Αθήνα, ³1996.
  7. Άγγελος Βλάχος, Η κόρη του παντοπώλου, εκ. του τυπογραφείου «Αι Μούσαι», εν Αθήναις, 1881.
  8. Ηλίας Καπετανάκης, Ο γενικός γραμματεύς, εισ. Πλάτων Μαυρομούστακος, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα, 1992.
  9. Δημήτριος Κορομηλάς, Η τύχη της Μαρούλας, Ελληνικό Θέατρο Δημ. Κορομηλά, εισ.-επιμ. Βασίλης Χ. Μάκης, Δωδώνη, 1984.
  10. Σπυρίδων Περεσιάδης, Γκόλφω, εισ. ? επιμ. Αναστάσιος Μιχ. Γεωργαντόπουλος, εκδ. Τέσσερα Έψιλον, Αθήνα, 1993.

Σημαντική Σημείωση: Πολλά από αυτά τα έργα έχουν αναρτηθεί διαδικτυακά από τον εξής ιστότοπο: anemi.lib.uoc.gr

Βιβλιογραφία

1. Αρετή Βασιλείου, Τρυγών η φιλέρημος. Το θέατρο του Αλέξανδρου Μωραϊτίδη και η αναζήτηση της καλλιτεχνικής και εθνικοθρησκευτικής ταυτότητας στο τελευταίο τέταρτο του 19ου και το πρώτο του 20ού αιώνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2015.

2. Θόδωρος Χατζηπανταζής, Από του Νείλου μέχρι του Δουνάβεως (Το χρονικό της ανάπτυξης του ελληνικού επαγγελματικού θεάτρου στο ευρύτερο πλαίσιο της Ανατολικής Μεσογείου, από την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους ώς τη Μικρασιατική Καταστροφή, 1828-1875), τόμ. Α1, Α2, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2002.

3. Θεόδωρος Χατζηπανταζής, Από του Νείλου μέχρι του Δουνάβεως (Το χρονικό της ανάπτυξης του ελληνικού επαγγελματικού θεάτρου στο ευρύτερο πλαίσιο της Ανατολικής Μεσογείου, από την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους ώς τη Μικρασιατική Καταστροφή, 1828-1875), τόμ. Β1, Β2, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2012.

4. Το Κωμειδύλλιο, εισαγωγή Θόδωρος Χατζηπανταζής, τομ. Α΄ και Β΄, Ερμής, Αθήνα, 1981.

5. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Ερμής, Αθήνα, 1985.

6. Δημήτρης Σπάθης, Ο Διαφωτισμός και το Νεοελληνικό Θέατρο. Επτά μελέτες, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 1986.

7. Παναγιώτης Κονδύλης, Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες, Ιστορική Βιβλιοθήκη Θεμέλιο, Αθήνα, 1988.

8. Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα, ?1989.

9. Παν. Μουλλάς, Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Σοκόλης, Αθήνα, 1993.

10. Αλέξης Πολίτης, Ρομαντικά χρόνια. Ιδεολογίες και Νοοτροπίες στην Ελλάδα του 1830-1880, Ε.Μ.Ν.Ε.-Μνήμων, 1993.

11. Άννα Ταμπάκη, Η νεοελληνική δραματουργία και οι δυτικές της επιδράσεις (18ος ? 19ος αιώνας). Μια συγκριτική προσέγγιση, Αφοί Τολίδη, Αθήνα, 1993.

12. Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, ³2000.

13. Κυριακή Πετράκου, Οι θεατρικοί διαγωνισμοί (1870-1925), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2000.

14. Δημήτρης Σπάθης, «Η εμφάνιση και καθιέρωση του μελοδράματος στην ελληνική σκηνή», στο Σάββας Πατσαλίδης - Αναστασία Νικολοπούλου (επιμ.), Μελόδραμα: Ειδολογικοί και Ιδεολογικοί μετασχηματισμοί, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2001, σ. 165-226.

15. Βάλτερ Πούχνερ, Γυναικεία δραματουργία στα χρόνια της Επανάστασης. Μητιώ Σακελλαρίου, Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Ευανθία Κα?ρη. Χειραφέτηση και αλληλεγγύη των γυναικών στο ηθικοδιδακτικό και επαναστατικό δράμα, Α. Καρδαμίτσας, Αθήνα, 2001.

16. Μαρία Δημάκη-Ζώρα, Σ.Ν. Βασιλειάδης. Η ζωή και το έργο του, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα, 2002.

17. Θόδωρος Χατζηπανταζής, «Ο ιδιόμορφος χαρακτήρας του Ρομαντισμού στο ελληνικό θέατρο», στο Κωνστάντζα Γεωργακάκη (επιμ.), Πρακτικά Β΄ Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου Σχέσεις του Νεοελληνικού Θεάτρου με το Ευρωπαϊκό (18-21 Απριλίου 2002), Ergo, Αθήνα, 2004, σ. 59-69.

18. Θόδωρος Χατζηπανταζής, Η ελληνική κωμωδία και τα πρότυπά της στον 19ο αιώνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2004.

19. Άννα Ταμπάκη, Περί νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ρεύματα ιδεών & δίαυλοι επικοινωνίας με τη δυτική σκέψη, Ergo, Αθήνα, 2004.

20. Άννα Ταμπάκη, Το Νεοελληνικό Θέατρο (18ος-19ος αι.). Ερμηνευτικές προσεγγίσεις, Δίαυλος, Αθήνα, 2005.

21. Ανδρέας Δημητριάδης, Σαιξπηριστής, άρα περιττός. Ο ηθοποιός Νικόλαος Λεκατσάς και ο δύσβατος δρόμος της θεατρικής ανανέωσης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών ? Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2006.

22. Χρυσόθεμις Σταματοπούλου-Βασιλάκου, Το θέατρο στην καθ? ημάς Ανατολή: Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη. Οκτώ μελετήματα, Πολύτροπον, Αθήνα, 2006.

23. Κωνσταντίνα Ριτσάτου, ?Με των Μουσών τον έρωτα??. Ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής και το νεοελληνικό θέατρο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2011.

24. Αρετή Βασιλείου, «Η Μήδεια του Ιωάννη Ζαμπέλιου και το ιταλικό πρότυπό της», στο Επί ξυρού ακμής. Ιστορικά Νεοελληνικού Θεάτρου, Παπαζήσης, Αθήνα, 2012, σ. 159-182.

25. Αρετή Βασιλείου, «Τα πολλαπλά είδωλα του Γεώργιου Καραϊσκάκη στην ελληνική δραματουργία», στο Επί ξυρού ακμής. Ιστορικά Νεοελληνικού Θεάτρου, Παπαζήσης, Αθήνα, 2012, σ. 127-158.

26. Αρετή Βασιλείου, «Πτωχεία και πλούτος, λιτότης και πολυτέλεια: ιδεαλιστικοί ορισμοί της ευτυχίας σε δράματα του 19ου αιώνα», στο Επί ξυρού ακμής. Ιστορικά Νεοελληνικού Θεάτρου, Παπαζήσης, Αθήνα, 2012, σ. 445-466.

27. Αρετή Βασιλείου, «Ο Ποιητής και ο Προφήτης: ο θεσμός της μαντείας στη νεοελληνική δραματουργία», στο Επί ξυρού ακμής. Ιστορικά Νεοελληνικού Θεάτρου, Παπαζήσης, Αθήνα, 2012, σ. 269-292.

28. Κυριακή Πετράκου, «Οι κλασικο-ρομαντικές αντιφάσεις του Σπυρίδωνος Βασιλειάδη», στο Θεατρικές (Σ)Τάσεις και Πορείες. Δεκαέξι μελετήματα για το Νεοελληνικό Θέατρο, Παπαζήσης, Αθήνα, 2007, σ. 15-50.

29. Αρετή Βασιλείου, «Βαρβάρων ερωτικά πάθη και τυραννοκτονίες: Η Ιφιγένεια εν Ταυρίδι του Ν.Ι. Σούτζου (1837) και τα γαλλικά νεοκλασικά της πρότυπα από τον 17ο και 18ο αιώνα (Lagrange-Chancel και De La Touche)», στο Άννα Ταμπάκη ? Ουρανία Πολυκανδριώτη (επιμ.), Πρακτικά Συμποσίου Ελληνικότητα και Ετερότητα. Πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις και ?εθνικός χαρακτήρας? στον 19ο αιώνα, τόμος Β΄, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών ? Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Αθήνα, 2016, σ. 479-492.

30. Αρετή Βασιλείου, «Το χειρόγραφο της ιστορικής τραγωδίας Ίσαυροι/Εικονοκλάσται του Κλέωνος Ραγκαβή (1887) και η παράστασή της από το «Βασιλικόν Θέατρον» (1904)», επιστημονικό ejournal Σκηνή (Τμήμα Θεάτρου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), τχ. 7 (Χριστούγεννα 2015), 234 σελίδες.

31. «Ερωτική επιθυμία και εθνικισμός: το θέμα της αδελφικής αιμομειξίας στην ελληνική ρομαντική δραματουργία του 19ου αιώνα», στο Κωνσταντίνος Δ. Δημάδης (επιμ.), Proceedings of the 5thEuropean Congress of Modern Greek Studies of the European Society of Modern Greek Studies Continuities, Discontinuities, Ruptures in the Greek World (1204-2014): Economy, Society, History, Literature (Thessaloniki, 2-5 October 2014), τόμ. Δ ?, European Society of Modern Greek Studies, Αθήνα, 2015, σ. 29-45.

32. Σημειώσεις του διδάσκοντος στα ελληνικά.

Ημερολόγιο