Μάθημα : ΚΕΙΜΕΝΟΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ

Κείμενο είναι το αυτοτελές απόσπασμα λόγου που έχει συγκεκριμένα όρια που καθορίζονται από το περικείμενο στο οποίο εντάσσεται και την εσωτερική του δομή ή οργάνωση. Το κείμενο αποτελεί πάντοτε το γλωσσικό αποτύπωμα, το ίχνος μιας επικοινωνιακής πράξης, ενός συμβάντος επικοινωνίας, της γλώσσας δηλαδή στη χρήση της.

Η έννοια “κείμενο” αφορά:

  που πραγματώνονται μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο συμφραζομένων, επιτελούν μια συγκεκριμένη δουλειά, εκφέρονται με ένα συγκεκριμένο στόχο.

Σύμφωνα με τους Αρχάκη και Κονδύλη (2011: 96), «το μοντέλο ανάλυσης οποιασδήποτε επικοινωνιακής περίστασης προβλέπει τρία αμοιβαίως εξαρτημένα επίπεδα: το επίπεδο του συμφραστικού πλαισίου της περίστασης, το επίπεδο της σημασίας και το λεξικογραμματικό επίπεδο. […] οποιοδήποτε γλωσσικό κείμενο συγκροτείται στη βάση της συσχέτισης των σημειωτικών

γνωρισμάτων του συμφραστικού πλαισίου με επιλογές από το σημασιολογικό σύστημα, οι οποίες πραγματώνονται στο λεξικογραμματικό σύστημα».

Πολυτροπικό είναι το κείμενο εκείνο που χρησιμοποιεί για τη μετάδοση μηνυμάτων συνδυασμό σημειωτικών τρόπων. Για παράδειγμα, τα περισσότερα κείμενα των σχολικών βιβλίων, του ημερήσιου τύπου ή της τηλεόρασης είναι πολυτροπικά, αφού συχνά συνδυάζουν γλώσσα και εικόνα ή στην περίπτωση της τηλεοπτικών, ψηφιακών ή διαδικτυακών κειμένων μουσική, εικόνα, βίντεο, υπερσυνδέσμους, επεξηγήσεις, κινούμενα ή σταθερά στοιχεία. 

Αφήγηση ονομάζεται το κειμενικό είδος με το οποίο παρουσιάζονται και οργανώνονται γεγονότα, πραγματικά ή φανταστικά, που συνδέονται μεταξύ τους και εξελίσσονται μέσα στον χρόνο. Τα γεγονότα μπορεί να αφορούν ανθρώπους, ζώα, φανταστικά πρόσωπα ή άλλους ήρωες και να διαδραματίζονται σε συγκεκριμένο ή αόριστο τόπο.

Βασικός σκοπός της αφήγησης είναι να παρουσιάσει στον αναγνώστη ή στον ακροατή μια σειρά γεγονότων, με τρόπο που να γίνεται κατανοητό τι συνέβη, σε ποιον, πού, πότε και με ποια εξέλιξη.

Τα κύρια χαρακτηριστικά της αφήγησης είναι τα εξής:

• Η χρονική εξέλιξη: Τα γεγονότα εκτυλίσσονται στον χρόνο, είτε με τη φυσικήτους σειρά είτε με διαφορετική αφηγηματική οργάνωση.
• Η αλληλουχία των γεγονότων: Τα επιμέρους περιστατικά συνδέονται μεταξύτους και συχνά αναπτύσσονται σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος.
• Τα πρόσωπα ή οι ήρωες: Είναι εκείνοι που συμμετέχουν στα γεγονότα καιπραγματοποιούν τις ενέργειες.
• Ο χώρος: Είναι ο τόπος στον οποίο διαδραματίζονται τα γεγονότα.
• Ο αφηγητής: Είναι η φωνή που παρουσιάζει τα γεγονότα στον αναγνώστηή στον ακροατή.
• Η πλοκή: Είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται τα γεγονότα σε μιασυνεκτική ιστορία.

Επομένως, η αφήγηση δεν είναι απλώς η παράθεση γεγονότων, αλλά η οργανωμένη παρουσίασή τους μέσα από μια συγκεκριμένη αφηγηματική οπτική.

Είδη αφηγηματικών κειμένων

α. Ανάλογα με το περιεχόμενο των γεγονότων:  Μυθοπλαστική αφήγηση, Ιστορική αφήγηση, Ρεαλιστική αφήγηση 

β. Ανάλογα με τον επικοινωνιακό σκοπό και το είδος του κειμένου: Λογοτεχνική αφήγηση, Ιστορική αφήγηση, Προσωπική αφήγηση, Αυτοβιογραφία και βιογραφία, Δημοσιογραφική αφήγηση, Μαρτυρία ή αναφορά

Δομικά μέρη της αφήγησης

• Προσανατολισμός: Παρουσιάζονται το πρόσωπα, ο χώρος, ο χρόνος και η αρχική κατάσταση.
• Περιπλοκή ή πρόβλημα: Εμφανίζεται ένα γεγονός που διαταράσσει την αρχική ισορροπία και προκαλεί την εξέλιξη της ιστορίας.
• Δράση και αντίδραση: Τα πρόσωπα ενεργούν, προσπαθούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα και επηρεάζουν την πορεία των γεγονότων.
• Λύση ή αποτέλεσμα: Παρουσιάζεται η έκβαση των ενεργειών και η νέα κατάσταση που διαμορφώνεται.
• Αξιολόγηση: Ο αφηγητής ή τα πρόσωπα εκφράζουν τη σημασία, τα συναισθήματαή την αξία των γεγονότων.

Κατακλείδα: Μπορεί να υπάρχει ένα τελικό σχόλιο, ένα συμπέρασμα ή μια επισήμανση που ολοκληρώνει την αφήγηση. (π.χ. Μύθοι του Αισώπου, Παραβολές, κτλ. Δεν είναι απαραίτητο στοιχείο. Μπορεί να αφήνεται στον ακροατή/ αναγνώστη/ θεατή να βγάλει το δικό του / τα δικά του συμπεράσματα). 

Τα βασικά στοιχεία που συγκροτούν μια αφήγηση

Πέρα από τα δομικά μέρη, κάθε αφήγηση αναλύεται με βάση συγκεκριμένα στοιχεία του περιεχομένου και της αφηγηματικής παρουσίασης.

> Τα γεγονότα: Είναι όσα συμβαίνουν στην ιστορία. Συνδέονται χρονικά και συχνά αιτιολογικά μεταξύ τους.

> Τα πρόσωπα ή οι ήρωες: Είναι οι συμμετέχοντες στην ιστορία. Διακρίνονται, ανάλογα με τον ρόλο τους, σε πρωταγωνιστές και δευτερεύοντα πρόσωπα.

> Ο χρόνος: Περιλαμβάνει τον χρόνο κατά τον οποίο συμβαίνουν τα γεγονότα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ο αφηγητής τα παρουσιάζει χρονικά. Η αφήγηση μπορεί να ακολουθεί χρονολογική σειρά ή να περιλαμβάνει αναδρομές και προλήψεις.

> Ο χώρος: Είναι ο τόπος όπου εκτυλίσσονται τα γεγονότα, όπως ένα σπίτι, ένα σχολείο, μια πόλη ή ένας φανταστικός κόσμος.

> Ο αφηγητής: Είναι η φωνή που μεταφέρει την ιστορία στον αναγνώστη. Μπορεί να συμμετέχει στα γεγονότα ως πρόσωπο της ιστορίας ή να αφηγείται από θέση εξωτερική προς αυτά.

> Η αφηγηματική οπτική γωνία: Αφορά τη θέση από την οποία παρουσιάζονται τα γεγονότα και το εύρος των πληροφοριών που διαθέτει ο αφηγητής. Για παράδειγμα, μπορεί να γνωρίζει τις σκέψεις όλων των ηρώων ή να παρουσιάζει μόνο όσα αντιλαμβάνεται ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.

> Οι αφηγηματικοί τρόποι: Είναι οι τεχνικές με τις οποίες παρουσιάζεται το υλικό της ιστορίας. Οι βασικότεροι είναι η αφήγηση γεγονότων, η περιγραφή προσώπων και χώρων, ο διάλογος και ο εσωτερικός μονόλογος.

> Η πλοκή: Είναι η οργάνωση των γεγονότων σε μια συνεκτική ακολουθία, με την οποία διαμορφώνεται η εξέλιξη της ιστορίας.